ممنوع‌الخروجی دانشجویان پزشکی: قوانین و چالش‌های پیش رو

ممنوع‌الخروجی دانشجویان پزشکی در ایران، یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در حوزه آموزش عالی و بهداشت است. این سیاست، که ریشه در تعهدات خدمتی دانشجویان دارد، برای جلوگیری از مهاجرت نیروی متخصص و تأمین نیازهای مناطق محروم طراحی شده است. با توجه به افزایش مهاجرت پزشکان جوان، دولت ایران قوانین سخت‌گیرانه‌تری وضع کرده تا دانشجویان پزشکی که از سهمیه‌های دولتی استفاده می‌کنند، پس از فارغ‌التحصیلی، تعهدات خود را انجام دهند. ممنوع‌الخروجی دانشجویان پزشکی، به ویژه کسانی که از سهمیه مناطق محروم بهره برده‌اند، تا زمان اتمام تعهدات اعمال می‌شود. این مسئله نه تنها بر زندگی شخصی دانشجویان تأثیر می‌گذارد، بلکه بر کیفیت آموزش و خدمات بهداشتی کشور نیز اثرگذار است. در این مطلب، به بررسی قوانین مربوطه، دلایل وضع آنها، چالش‌ها و راهکارهای ممکن می‌پردازیم.

ابتدا بیایید به ریشه‌های قانونی این سیاست بپردازیم. طبق قانون اصلاح قانون برقراری عدالت آموزشی در پذیرش دانشجو در دوره‌های تحصیلات تکمیلی و تخصصی، مصوب سال ۱۳۸۹، دانشجویانی که از سهمیه‌های خاص مانند مناطق محروم یا ایثارگران استفاده می‌کنند، موظف به خدمت در مناطق تعیین‌شده هستند. مدت این تعهد معمولاً برابر با مدت تحصیل است، به علاوه ضریبی برای تخصص‌ها. برای مثال، دانشجویان پزشکی عمومی باید سه برابر مدت تحصیل (حدود ۲۱ سال) خدمت کنند، در حالی که متخصصان ممکن است تا ۳۰ سال تعهد داشته باشند. در صورت عدم انجام تعهد، ممنوع‌الخروجی دانشجویان پزشکی اعمال می‌شود و پاسپورت آنها توقیف می‌گردد. وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مسئول اجرای این قوانین است و با همکاری سازمان نظام وظیفه و پلیس مهاجرت، خروج این افراد را ممنوع می‌کند.

در سال‌های اخیر، بخشنامه‌های جدیدی صادر شده که وثیقه‌های سنگین برای خروج موقت الزامی کرده است. برای نمونه، در سال ۱۴۰۲، وزارت بهداشت بخشنامه‌ای صادر کرد که دانشجویان پزشکی برای خروج از کشور، باید وثیقه‌ای معادل چند میلیارد تومان بسپارند. این بخشنامه با اعتراضات گسترده مواجه شد و دیوان عدالت اداری آن را تبعیض‌آمیز دانست و باطل کرد. با این حال، اصل ممنوع‌الخروجی همچنان پابرجاست. طبق اطلاعیه‌های وزارت بهداشت، دانشجویان می‌توانند با ارائه وثیقه مناسب، برای فرصت‌های مطالعاتی کوتاه‌مدت خارج شوند، اما بازگشت الزامی است. این سیاست برای پزشکان سهمیه‌ای نیز اعمال می‌شود، جایی که تا زمان انجام کامل تعهد، خروج ممنوع است.

دلایل وضع این قوانین چیست؟ ایران با کمبود پزشک در مناطق روستایی و محروم روبرو است. طبق آمار سازمان بهداشت جهانی، سرانه پزشک در ایران حدود ۱.۶ در هزار نفر است، که کمتر از میانگین جهانی است. مهاجرت پزشکان جوان به کشورهای غربی، این مشکل را تشدید می‌کند. سالانه هزاران پزشک ایرانی مهاجرت می‌کنند، که بخش زیادی از آنها دانشجویان سابق سهمیه‌ای هستند. دولت با ممنوع‌الخروجی دانشجویان پزشکی، سعی در حفظ نیروی متخصص دارد. همچنین، هزینه تحصیل پزشکی در دانشگاه‌های دولتی بسیار پایین است (تقریباً رایگان)، بنابراین تعهد خدمت به عنوان بازپرداخت این هزینه دیده می‌شود. در سال ۱۴۰۳، وزارت بهداشت هزینه آزادسازی مدارک را چند برابر افزایش داد تا مهاجرت را دشوارتر کند.

اما این سیاست چالش‌های زیادی ایجاد کرده است. اول، تأثیر روانی بر دانشجویان: بسیاری از دانشجویان پزشکی احساس اسارت می‌کنند و این امر منجر به افسردگی و کاهش انگیزه تحصیلی می‌شود. اعتراضات دانشجویی در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ نشان‌دهنده نارضایتی گسترده است. دوم، تبعیض: دانشجویان سهمیه‌ای در مقایسه با دانشجویان آزاد، محدودیت‌های بیشتری دارند، که دیوان عدالت اداری نیز به آن اشاره کرده. سوم، تأثیر بر کیفیت خدمات: پزشکان اجباری ممکن است با کیفیت پایین‌تری کار کنند، زیرا انگیزه ندارند. علاوه بر این، ممنوع‌الخروجی می‌تواند فرصت‌های مطالعاتی بین‌المللی را از دست دهد، که به عقب‌ماندگی علمی منجر می‌شود.

از دیدگاه حقوقی، ممنوع‌الخروجی دانشجویان پزشکی بر اساس ماده ۱۸۸ قانون آیین دادرسی کیفری اعمال می‌شود، که اجازه توقیف خروج برای حفظ حقوق عمومی را می‌دهد. اما منتقدان می‌گویند این سیاست با اصل آزادی رفت‌وآمد در قانون اساسی (ماده ۳۳) تعارض دارد. در سال ۱۴۰۲، نامه‌ای از مدیرکل حقوقی وزارت بهداشت منتشر شد که تلاش برای ممنوع‌الخروج کردن دانشجویان متخلف را تأیید می‌کرد. همچنین، اصلاحیه‌ای در سال ۱۴۰۲، این ممنوعیت را به متخصصین پزشکی و دندانپزشکی نیز گسترش داد.

راهکارهای ممکن چیست؟ اول، کاهش مدت تعهدات: پیشنهاد شده تعهد به یک برابر مدت تحصیل کاهش یابد تا جذاب‌تر شود. دوم، افزایش حقوق و امکانات در مناطق محروم برای تشویق داوطلبانه. سوم، اجازه خروج موقت با وثیقه معقول، بدون تبعیض. چهارم، توسعه برنامه‌های تبادل بین‌المللی برای دانشجویان، تا بدون مهاجرت دائمی، دانش کسب کنند. همچنین، دانشجویان می‌توانند با پرداخت هزینه آزادسازی (که اکنون بسیار بالاست) تعهد را بخرند، اما این گزینه برای بسیاری غیرقابل دسترس است.

در نهایت، ممنوع‌الخروجی دانشجویان پزشکی بخشی از تلاش برای عدالت آموزشی است، اما نیاز به بازنگری دارد. با توجه به تاریخ فعلی (ژانویه ۲۰۲۶)، انتظار می‌رود قوانین جدیدی در سال ۱۴۰۴ وضع شود که تعادل بهتری ایجاد کند. اگر این سیاست‌ها اصلاح نشوند، ممکن است منجر به کاهش علاقه به رشته پزشکی شود و بحران کمبود پزشک را تشدید کند. دانشجویان و سیاست‌گذاران باید در گفتگویی سازنده شرکت کنند تا راه‌حلی عادلانه پیدا شود. این مسئله نه تنها یک چالش قانونی، بلکه یک مسئله اجتماعی است که بر آینده بهداشت ایران تأثیر می‌گذارد.